A gasolina e o gasóleo volven poñer contra as cordas os petos dos condutores. E cando o prezo do combustible se achega ou supera os 2 euros por litro nalgunhas estacións de servizo, a pregunta resulta inevitable: por que pagamos tanto?
A explicación política máis habitual apunta aos escenarios bélicos, á evolución do petróleo nos mercados internacionais e á situación xeopolítica. É evidente que o prezo internacional do cru e outros factores internacionais teñen unha incidencia directa no custo dos carburantes. Pero reducir toda a explicación a iso sería demasiado sinxelo.
Porque hai outra cuestión que merece ser lembrada: que aconteceu coas grandes empresas enerxéticas que antes estaban baixo control público?
No caso de Repsol, os datos son claros. A compañía naceu no ámbito público e o proceso de privatización comezou en 1989, coa venda do 26% do capital. Posteriormente houbo novas operacións de venda e, finalmente, en 1997, a SEPI culminou a privatización coa venda do último 10% que permanecía en mans públicas.
É dicir, non foi unha decisión dun só Goberno nin dun só partido. Foi un proceso desenvolvido ao longo de varios anos e culminado en 1997. Dicilo así non resta responsabilidade política a ninguén; simplemente coloca os feitos no seu contexto.
E aquí aparece o debate de fondo.
Que pasaría se Repsol continuase sendo pública?
Esta é unha hipótese política e económica, non un feito demostrable.
Unha Repsol baixo control público podería, en teoría, permitir ao Estado utilizar unha empresa enerxética estratéxica para determinados obxectivos de política económica. Pero iso non significa automaticamente que a gasolina custase menos.
O prezo final dun litro de combustible non depende exclusivamente da propiedade da petroleira. Interveñen o prezo internacional do cru, os custos de refino e distribución, as marxes comerciais, a cotización dos produtos petrolíferos, os custos loxísticos e, por suposto, os impostos.
De feito, en 2026 a fiscalidade ten un peso importante no prezo final. Segundo o Ministerio para a Transición Ecolóxica, na Península e Baleares o imposto especial sobre hidrocarburos aplicable á gasolina é de 359 euros por cada 1.000 litros, mentres que para o gasóleo de automoción é de 330 euros por cada 1.000 litros. Ademais, estes carburantes están sometidos ao IVE.
Polo tanto, hai unha cuestión perfectamente lexítima que os consumidores poden formular:
Canto estamos pagando polo combustible e canto estamos pagando en impostos?
A privatización tamén merece un debate
A SEPI explica que as privatizacións das empresas públicas españolas xeraron ingresos para o Estado e que estas operacións se utilizaron, entre outras finalidades, para reducir o déficit público, financiar outras necesidades e reducir o perímetro do sector público empresarial.
Ese foi o argumento económico dunha época.
Pero tres décadas despois tamén é razoable preguntarse se algunhas destas decisións deben volver ser analizadas á luz da situación actual.
Enerxía, electricidade, combustibles e infraestruturas son sectores estratéxicos. Cando os prezos soben, a sociedade paga directamente as consecuencias.
E aquí é onde aparece o debate que probablemente deberiamos ter:
¿Debe o Estado limitarse a recadar impostos sobre os carburantes ou debería ter tamén unha maior capacidade de intervención directa no sector enerxético?
Non existe unha resposta automática.
Unha empresa pública podería ofrecer instrumentos de política económica, pero tamén tería que afrontar os mesmos mercados internacionais, os custos de extracción e refino, os investimentos necesarios e a competencia internacional. Polo tanto, dicir que unha Repsol pública faría necesariamente que a gasolina custase 1 euro ou 1,50 euros sería tan simplista como dicir que a súa privatización é a única responsable dos prezos actuais.
E os chamados “chiringuitos”?
Aquí tamén convén separar a crítica política dos feitos.
Ao longo dos anos, numerosos responsables públicos procedentes de diferentes ámbitos políticos acabaron ocupando postos en grandes empresas ou consellos de administración. Ese fenómeno alimentou durante décadas o debate sobre as chamadas “portas xiratorias”.
Pero unha cousa é documentar que unha determinada persoa ocupou un cargo político e posteriormente un posto empresarial, e outra moi diferente afirmar que ese posto foi obtido como consecuencia dun favor político.
No caso de Repsol, por exemplo, houbo e hai figuras procedentes de diferentes ámbitos políticos e institucionais vinculadas á compañía. Iso permite abrir un debate sobre as relacións entre poder político e grandes empresas, pero non permite por si só afirmar que existisen ilegalidades ou intercambios de favores.
E precisamente por iso o debate debería ser máis serio.
A pregunta que queda enriba da mesa
A cuestión non debería ser simplemente se a culpa é dunha guerra, dun Goberno, dunha petroleira ou dos impostos.
A cuestión é máis profunda:
¿Que modelo enerxético queremos para España?
Un modelo no que o Estado privatiza as empresas estratéxicas, recada impostos sobre o consumo e deixa boa parte da actividade ao mercado?
Ou un modelo no que o Estado conserve participacións significativas en sectores considerados estratéxicos para poder influír nos prezos, nos investimentos e na seguridade enerxética?
É un debate político lexítimo.
E os cidadáns teñen dereito a coñecer todos os datos antes de decidir.
Porque cando chegamos á gasolineira e vemos que encher o depósito custa cada vez máis, a explicación de que “é culpa da situación internacional” pode ser certa en parte.
Pero probablemente non sexa toda a historia.
E cando vemos o importe final do recibo, tamén é razoable facerse outra pregunta:
¿Canto do que pagamos polo combustible corresponde realmente ao petróleo, canto á transformación e distribución e canto ao Estado en forma de impostos?
E esa pregunta, máis que buscar culpables fáciles, obríganos a mirar como se construíu o modelo enerxético español durante as últimas décadas.
