A convocatoria de eleccións para o próximo 29 de novembro chega nun momento especialmente delicado para a política española. Pedro Sánchez presenta os comicios como unha elección entre dous modelos de país e advirte do avance da extrema dereita. Pero hai unha cuestión que non debería quedar agochada detrás desa batalla electoral: a enorme erosión da confianza cidadá nas institucións e nos dous grandes partidos que dominaron a política española durante décadas.
Quizais por iso, máis que un plebiscito entre Sánchez e a dereita, estas eleccións poden converterse nunha oportunidade para que os cidadáns expresen o seu cansazo cun sistema político no que os escándalos de corrupción, as investigacións xudiciais e as responsabilidades políticas se suceden unha e outra vez.
A vivenda non pode converterse nunha arma electoral
O fracaso parlamentario dos decretos de vivenda foi presentado polo Goberno como unha das razóns para adiantar as eleccións. E a vivenda é, sen dúbida, un dos grandes problemas da sociedade española: alugueiros imposibles, falta de oferta, dificultades para acceder á primeira vivenda e unha xeración enteira que ve cada vez máis afastada a posibilidade de emanciparse.
Pero tamén cómpre lembrar que a política de vivenda e alugueiro ten unha longa historia e non nace co actual Goberno. Os socialistas aprobaron no pasado diferentes normas que marcaron o mercado inmobiliario español, e outras forzas políticas tamén tiveron responsabilidades decisivas na súa evolución.
Por iso resulta pouco convincente presentar cada fracaso actual como consecuencia exclusiva dos adversarios políticos. O problema da vivenda é estrutural e require moito máis que decretos, discursos ou campañas electorais.
E sobre todo require algo que a política española parece ter esquecido: avaliar os resultados das políticas públicas.
O PSOE chega ás urnas cun enorme desgaste
Pedro Sánchez ten dereito a defender a súa xestión e a pedir novamente a confianza dos cidadáns. Pero tamén debe aceptar que o seu Goberno chega a estas eleccións cun importante desgaste político.
O caso Koldo e as condenas relacionadas con antigos responsables políticos, a investigación sobre a trama de contratación de obra pública, o proceso xudicial que afecta a Begoña Gómez, a situación de David Sánchez, o caso Mediador, a condena do antigo fiscal xeral do Estado ou a polémica arredor de Leire Díez son cuestións que, independentemente do resultado final de cada procedemento, contribuíron a deteriorar a imaxe do Executivo.
E aquí é imprescindible facer unha distinción: unha persoa investigada non é unha persoa condenada. A presunción de inocencia debe ser respectada sempre. Pero a responsabilidade política é diferente da responsabilidade penal. Un Goberno tamén debe responder pola confianza que deposita nos seus colaboradores, pola súa capacidade de reacción e pola súa disposición a dar explicacións cando aparecen problemas graves.
A política non pode limitarse a dicir: “non hai condena, polo tanto non existe problema”.
Pero o PP tampouco pode presentarse como alternativa limpa
E aquí está unha das grandes ironías destas eleccións.
O Partido Popular chega ás urnas denunciando a corrupción do PSOE. É lóxico que o faga. Pero non pode borrar o seu propio pasado.
Gürtel, a caixa B, Bárcenas, Púnica, Lezo, Kitchen, Erial, Imelsa, Azud, Perla Negra, o caso Auditorio ou diferentes causas relacionadas con antigos cargos populares forman parte dunha longa relación de procedementos xudiciais que afectaron ao partido ou a persoas que ocuparon responsabilidades relevantes nas súas filas.
Algúns destes casos remataron en condenas. Outros continúan nos tribunais. Outros foron arquivados ou acabaron con absolucións.
Precisamente por iso hai que evitar a demagoxia: non todo investigado é culpable e non todo arquivo significa que nunca existise unha polémica política.
Pero tamén hai que dicir algo con claridade: o historial de corrupción vinculado a determinados dirixentes e estruturas do PP é demasiado extenso como para que o partido poida presentarse simplemente como o fiscal da corrupción allea.
O problema non é só Sánchez. Tampouco é só Feijóo.
Este é, probablemente, o elemento máis importante destas eleccións.
Durante anos, a política española foi reducida a unha batalla entre PSOE e PP. Un escándalo dun partido era utilizado para xustificar os escándalos do outro.
“Os vosos son máis corruptos.”
“E os vosos tamén.”
E así, mentres uns e outros se acusaban mutuamente, a cidadanía foi perdendo confianza nas institucións.
O problema non é que existan casos de corrupción —por desgraza, ningunha democracia está completamente libre deles—. O problema aparece cando a sociedade percibe que os partidos utilizan a corrupción fundamentalmente como unha arma contra o adversario e non como unha enfermidade que deben combater tamén dentro da propia casa.
A corrupción non é de esquerdas nin de dereitas.
A corrupción é corrupción.
E debería provocar a mesma indignación cando afecta ao PSOE, ao PP, a un partido nacionalista, a un partido local ou a calquera outra organización.
A tentación de converter as eleccións nunha guerra
Sánchez fala dunha elección entre a súa continuidade e unha suposta “ola ultradereitista”. O PP fala da necesidade de poñer fin á etapa socialista. Vox intenta converter a inmigración, a seguridade e a identidade nacional no centro do debate.
Pero entre tanta confrontación hai problemas moi concretos que afectan á vida diaria dos cidadáns: vivenda, salarios, pensións, sanidade, educación, emprego, fiscalidade, acceso aos servizos públicos e seguridade.
E hai outro problema menos visible, pero probablemente máis perigoso: a desconfianza.
Cando un cidadán deixa de confiar nos partidos, nos gobernantes e nas institucións, a democracia deteriorase.
Por iso non debería sorprender que nestas eleccións medren as forzas minoritarias.
Os pequenos poden ser os grandes beneficiados
Se PSOE e PP chegan ás eleccións cunha importante erosión de credibilidade, é lóxico pensar que unha parte do electorado busque alternativas.
Non necesariamente porque os partidos pequenos sexan mellores, senón porque o voto de castigo pode adquirir unha dimensión extraordinaria.
Algúns votantes buscarán á dereita alternativas máis duras ao PP. Outros optarán pola esquerda situada fóra do PSOE. Outros acudirán ás formacións nacionalistas ou territoriais. E outros, simplemente, poderán decidir non votar.
O perigo é que o desencanto coa política non se transforme nunha democracia máis esixente, senón nunha democracia máis fragmentada e máis polarizada.
Porque votar contra alguén non sempre significa votar a favor dun proxecto.
A corrupción ten un custo que pagamos todos
Cada contrato amañado, cada comisión ilegal, cada favor político, cada fraude ou cada utilización partidista das institucións ten unha consecuencia que vai máis alá do protagonista do escándalo.
Custa cartos públicos.
Deteriora os servizos.
Reduce a confianza nos funcionarios e nas institucións.
Prexudica ás empresas que compiten legalmente.
E, sobre todo, transmite unha mensaxe devastadora: que ter contactos políticos pode ser máis útil que traballar honestamente.
Por iso a loita contra a corrupción non pode consistir só en crear comisións parlamentarias ou facer discursos cando aparece un novo escándalo.
Necesítanse mecanismos eficaces de control, transparencia real, independencia institucional, protección dos denunciantes, contratación pública máis transparente e responsabilidades políticas claras.
E tamén unha cultura política na que ninguén sexa imprescindible e ningún partido estea por encima das institucións.
O cidadán debería ser o verdadeiro árbitro
Non sabemos se convocar eleccións anticipadas é a decisión máis acertada para España. Iso decidirano os electores nas urnas.
Pero si sabemos algo: estas eleccións non deberían ser simplemente unha batalla entre Sánchez e o PP.
Deberían ser unha oportunidade para preguntarnos que tipo de democracia queremos.
Unha democracia na que cada escándalo se converta nunha arma electoral contra o adversario?
Unha democracia na que os partidos pechen filas cos seus dirixentes ata que sexa imposible ocultar o problema?
Ou unha democracia na que a corrupción provoque consecuencias políticas reais, independentemente das siglas?
Porque non existe unha corrupción boa e outra mala.
Non hai unha corrupción progresista e outra conservadora.
Non hai unha corrupción aceptable cando a comete “o noso” e intolerable cando a comete “o outro”.
Hai corrupción, hai responsabilidades xudiciais e hai responsabilidades políticas.
E os cidadáns deberían esixir as mesmas regras para todos.
Quizais esa sexa a verdadeira lección destas eleccións do 29 de novembro: cando os dous grandes partidos chegan ás urnas cunha mochila demasiado pesada de escándalos, investigacións, erros e desgastes acumulados, o voto minoritario deixa de ser simplemente unha protesta e pode converterse no protagonista da noite electoral.
E se iso acontece, non será porque os cidadáns deixasen de crer na democracia.
Será, precisamente, porque están pedindo unha democracia que lles devolva a confianza.
